Bijna honderd jaar geleden viel psychologen iets bijzonders op aan obers in een restaurant. Het onderzoek dat daarop volgde, helpt verklaren waarom een ongelezen notificatie vandaag zo hardnekkig om onze aandacht kan blijven vragen. En waarom dat op het werk relevanter is dan het misschien lijkt.
Je pakt jouw telefoon om even het weer te bekijken en ziet dat er drie nieuwe WhatsApp-berichten zijn. Je hoeft ze niet te openen, niemand dwingt je en waarschijnlijk kunnen ze prima een halfuur wachten. Toch is er vanaf dat moment iets veranderd. Je weet dat er drie berichten op je wachten en zolang je niet kijkt, weet je niet van wie ze zijn en wat erin staat. Misschien is het iets belangrijks, misschien een leuk bericht van een vriend, misschien alleen maar een groepsapp waar iemand voor de zoveelste keer een foto in heeft gegooid. Je kunt het pas weten als je kijkt.
Dat kleine rode bolletje lijkt een onbeduidend onderdeel van het ontwerp van onze smartphone, maar er komen verschillende psychologische mechanismen in samen die het moeilijk maken om te negeren. Eén daarvan brengt ons bijna honderd jaar terug in de tijd, naar een observatie in een restaurant en het onderzoek van de jonge psychologe Bluma Zeigarnik.
Het begon met obers in een restaurant
Het verhaal achter het Zeigarnik-effect begint in de jaren twintig binnen de onderzoeksgroep van de Duitse psycholoog Kurt Lewin. In de literatuur wordt beschreven hoe het de onderzoekers opviel dat obers openstaande bestellingen goed leken te kunnen onthouden, terwijl informatie over bestellingen die al waren afgerekend veel sneller uit hun geheugen verdween. Zolang een tafel nog moest betalen, leek de bestelling mentaal beschikbaar te blijven. Zodra de rekening was voldaan, verdween die noodzaak.
Bluma Zeigarnik, destijds onderzoeker in Lewins groep aan de Universiteit van Berlijn, onderzocht vervolgens experimenteel wat er gebeurt wanneer mensen een taak wel of niet kunnen afronden. In 1927 publiceerde ze haar onderzoek onder de titel Das Behalten erledigter und unerledigter Handlungen in het wetenschappelijke tijdschrift Psychologische Forschung. Proefpersonen kregen een reeks uiteenlopende opdrachten. Sommige mochten ze afmaken, bij andere werden ze bewust onderbroken. Daarna keek Zeigarnik welke taken ze zich nog konden herinneren. In haar experimenten bleven de onderbroken taken beter in het geheugen hangen dan de afgeronde taken.
Dat verschijnsel kreeg later haar naam: het Zeigarnik-effect. Een taak die nog niet is afgerond, kan mentaal actief blijven en daardoor makkelijker terugkomen in jouw gedachten. Dat principe herkennen veel mensen waarschijnlijk ook zonder ooit van Zeigarnik te hebben gehoord. Een mail die je nog moet beantwoorden, een klus die half af op jouw bureau ligt of een gesprek waar nog geen conclusie aan zit, kan op onverwachte momenten opnieuw opduiken.
Van een onafgemaakte taak naar een ongelezen bericht
Kijk vanuit dat perspectief eens naar het notificatiebolletje op jouw smartphone. Het vertelt je niet alleen dat er iets nieuws is gebeurd. Het vertelt je tegelijkertijd dat er iets is wat jij nog niet hebt gezien. Er staat iets open en jij hebt het nog niet afgehandeld.
Daarmee is overigens niet gezegd dat Apple, Meta of andere technologiebedrijven ooit het onderzoek van Zeigarnik erbij hebben gepakt en op basis daarvan notificatiebadges hebben ontworpen. Voor zo’n historische claim is geen goede onderbouwing. Het Zeigarnik-effect geeft ons wel een manier om te begrijpen waarom de wetenschap al veel langer geïnteresseerd is in het verschil tussen iets wat is afgerond en iets wat nog openstaat.
Daarbij is een wetenschappelijke kanttekening nodig. Romain Ghibellini en Beat Meier van de Universiteit van Bern publiceerden in 2025 een meta-analyse van eerder onderzoek naar het Zeigarnik-effect en het verwante Ovsiankina-effect. Hun conclusie was genuanceerder dan de populaire versie van het verhaal: over alle studies samen vonden zij geen algemeen geheugenvoordeel voor onafgemaakte taken. De neiging om onderbroken taken later weer te hervatten bleek robuuster. Volgens de onderzoekers lijkt het oorspronkelijke Zeigarnik-effect afhankelijk te zijn van onder meer de situatie, de betrokkenheid bij de taak en individuele verschillen. Nature
Het zou dus te makkelijk zijn om te zeggen: jouw brein kan een ongelezen notificatie niet loslaten vanwege het Zeigarnik-effect. Zo simpel is het niet. Maar dat rode bolletje heeft nog een paar andere eigenschappen die onze aandacht helpen verklaren.
Waarom is dat bolletje eigenlijk rood?
In 2022 onderzochten Nicola Bartoli en Simone Benedetto van het JAKALA Experience Lab in Milaan specifiek wat notification badges met ons gedrag doen. Ze lieten meer dan duizend deelnemers smartphoneschermen zien met vijftien app-iconen, waarbij één app een notificatiebadge had. Vervolgens keken ze waar deelnemers als eerste op klikten. Apps mét een badge werden aanzienlijk vaker gekozen dan dezelfde apps zonder badge. De onderzoekers concludeerden dat zulke kleine visuele signalen in staat zijn om aandacht te trekken en gedrag te sturen. Hun onderzoek verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift PLOS ONE. PLOS
Dat is relevant, omdat een notificatiebadge twee dingen tegelijkertijd doet. Het cijfer vertelt dat er nog iets op jou wacht, terwijl de badge er visueel voor zorgt dat die informatie tussen alle andere informatie op jouw scherm opvalt.
En dan weet je nog steeds niet wat er achter dat bolletje zit.
Misschien is het wel iets leuks
Als iedere notificatie op jouw smartphone exact dezelfde boodschap bevatte — “Uw telefoon heeft opnieuw een technisch statusrapport ontvangen” — zou de neiging om onmiddellijk te kijken waarschijnlijk snel afnemen. In werkelijkheid is de inhoud onvoorspelbaar. De ene keer is het reclame, de volgende keer een bericht van iemand die je graag spreekt. Het kan een like zijn, een betaalverzoek, een nieuwsbericht, een reactie van een collega of dat ene antwoord waarop je al uren zit te wachten.
Vooraf weet je het niet
Ons brein leert niet alleen van beloningen zelf, maar ook van signalen die voorspellen dat er mogelijk iets relevants aankomt. Dopamine speelt daarbij een rol in processen rond motivatie, leren en beloningsverwachting. De populaire uitspraak dat “iedere notificatie een dopamine-shot geeft” doet geen recht aan hoe dat systeem werkt. De combinatie van verwachting, onzekerheid en aangeleerde associaties is een betere manier om naar die aantrekkingskracht te kijken.
Een recent experiment maakt dat concreter. Hippolyte Fournier en zes collega-onderzoekers uit Frankrijk en Zwitserland publiceerden in 2026 in Computers in Human Behavior het onderzoek Attention hijacked: How social media notifications disrupt cognitive processing. Deelnemers voerden een Stroop-taak uit terwijl ze smartphoneachtige socialmediaberichten te zien kregen. De onderzoekers vonden na een notificatie een tijdelijke vertraging in de cognitieve verwerking van ongeveer zeven seconden. Ze schrijven die verstoring toe aan een combinatie van perceptuele opvallendheid, aangeleerde associaties en de inschatting of een melding voor ons relevant zou kunnen zijn. ScienceDirect
Opvallend was bovendien dat niet alleen de totale schermtijd ertoe deed. De mate van verstoring hing samen met hoe vaak mensen normaal gesproken met hun smartphone interacteren: hoeveel notificaties ze krijgen en hoe vaak ze kijken. ScienceDirect
Dat verschuift de discussie van hoeveel uur zit iemand op zijn telefoon? naar een misschien relevantere vraag voor de werkvloer: hoe vaak wordt iemands aandacht gedurende die uren aangesproken?
Afleiding begint voordat je jouw telefoon aanraakt
Daarvoor hoef je jouw telefoon niet eens daadwerkelijk te pakken. Cary Stothart, Ainsley Mitchum en Courtney Yehnert van Florida State University onderzochten dat al in 2015. Hun studie The attentional cost of receiving a cell phone notification verscheen in het Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance. Deelnemers voerden een aandachtstaak uit terwijl zij notificaties van inkomende berichten of telefoongesprekken ontvingen. Ze hoefden niet op hun telefoon te reageren. Toch waren de notificaties voldoende om hun prestaties op de taak te verstoren. De onderzoekers wijzen erop dat zo’n melding taak-irrelevante gedachten en mind-wandering kan veroorzaken. PubMed
Dat onderscheid is belangrijk voor organisaties. Smartphoneafleiding begint niet noodzakelijk op het moment dat een medewerker besluit WhatsApp te openen. De onderbreking kan al beginnen bij het geluid, de trilling of het verschijnen van een melding.
Je kunt uiterlijk nog steeds naar hetzelfde Excel-bestand, rapport of ontwerp kijken, terwijl er in jouw hoofd inmiddels een tweede vraag is ontstaan: wie stuurde mij iets?
En op een gemiddelde werkdag blijft het zelden bij één zo’n verzoek om aandacht.
Van een rood bolletje naar digitale werkdruk
Mail vertelt dat er veertien ongelezen berichten zijn. Teams laat zes nieuwe meldingen zien. WhatsApp heeft er negen. LinkedIn nog drie. Ondertussen verschijnen er agenda-uitnodigingen, berichten van collega’s en taken in projectmanagementsoftware. Daarnaast liggen er natuurlijk gewoon werkzaamheden die nog niet af zijn.
Onze digitale werkomgeving is daarmee bijzonder goed geworden in het voortdurend zichtbaar maken van alles wat nog niet is gelezen, beantwoord of afgerond.
Juist op dit punt komt het bijna honderd jaar oude onderzoek van Zeigarnik verrassend dicht bij hedendaags onderzoek naar werk en herstel. Johannes Wendsche, Oliver Weigelt en Christine Syrek publiceerden in 2026 in Anxiety, Stress & Coping een meta-analyse naar onafgemaakte werktaken en gedachten over werk buiten werktijd. De onderzoekers combineerden 17 studies met 2.473 deelnemers voor verschillen tussen personen en 14 studies met in totaal 12.129 metingen voor veranderingen binnen personen. Hun conclusie: onafgemaakte werktaken hangen samen met meer werkgerelateerde gedachten in de vrije tijd, waarbij de relatie sterker was voor emotioneel malen over werk. PubMed
Een ongelezen WhatsApp-bericht is vanzelfsprekend niet hetzelfde als een onafgemaakt project. Maar samen laten deze onderzoekslijnen wel iets zien waar organisaties rekening mee kunnen houden. Onze werkdag bestaat niet alleen uit de taken die we uitvoeren. Hij bestaat óók uit een stroom digitale signalen die vertellen wat nog moet gebeuren, wie iets van ons wil en waarop we nog niet hebben gereageerd.
Daarmee wordt smartphonegedrag op het werk meer dan een individuele kwestie van discipline.
Wie bepaalt op het werk wanneer jouw aandacht wordt aangesproken?
We behandelen notificaties meestal als een praktisch hulpmiddel. Een app laat weten dat er iets nieuws is, zodat jij niet zelf voortdurend hoeft te controleren. Dat is nuttig. Sommige meldingen wil je onmiddellijk ontvangen.
Maar iedere notificatie doet tegelijkertijd een beroep op een schaars bedrijfsmiddel: aandacht.
En toch organiseren veel organisaties hun digitale werk vooral rond bereikbaarheid en informatiestromen. We spreken af welke systemen medewerkers moeten gebruiken, introduceren Teams, Slack, WhatsApp, mail en projectsoftware en verwachten vervolgens grotendeels van het individu dat die daar op een gezonde manier mee omgaat.
Dat is een vreemde verdeling van verantwoordelijkheid. Want als onderzoek laat zien dat een notificatie al kan storen zonder dat iemand zijn telefoon aanraakt, dan is “je moet gewoon niet kijken” geen volledige oplossing.
De vraag voor werkgevers wordt dan breder. Welke berichten moeten medewerkers werkelijk direct ontvangen? Welke communicatie mag wachten? Wanneer verwachten we een reactie? Welke kanalen gebruiken we waarvoor? En hoeveel openstaande digitale signalen vinden we eigenlijk normaal tijdens een werkdag?
Bijna honderd jaar nadat Bluma Zeigarnik onderzocht wat onafgemaakte taken met ons geheugen doen, werken miljoenen mensen dagelijks in een omgeving die voortdurend zichtbaar maakt wat ze nog niet hebben gelezen, beantwoord of afgerond.
De oplossing is niet om alle notificaties uit te zetten of smartphones van de werkvloer te verbannen. Het begint veel eenvoudiger: niet ieder systeem, iedere app en iedere collega hoeft op ieder willekeurig moment toegang te hebben tot jouw aandacht.
Digitale autonomie betekent dan niet dat technologie verdwijnt, maar dat mensen en organisaties bewuster bepalen wanneer technologie hun aandacht mag onderbreken.
Dat lijkt misschien een klein verschil.
Op een werkdag vol rode bolletjes is het dat niet.
Bronnen:
Zeigarnik, B. (1927). Das Behalten erledigter und unerledigter Handlungen. Psychologische Forschung, 9, 1–85.
Ghibellini, R. & Meier, B. (2025). Interruption, recall and resumption: a meta-analysis of the Zeigarnik and Ovsiankina effects. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 962.
Stothart, C., Mitchum, A. & Yehnert, C. (2015). The attentional cost of receiving a cell phone notification. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 41(4), 893–897.
Bartoli, N. & Benedetto, S. (2022). Driven by notifications – exploring the effects of badge notifications on user experience. PLOS ONE, 17(6), e0270888.
Fournier, H., Fournel, A., Osiurak, F., Koenig, O., Pâris, F., Gaujoux, V. & Ringeval, F. (2026). Attention hijacked: How social media notifications disrupt cognitive processing. Computers in Human Behavior, 179, 108926.
Wendsche, J., Weigelt, O. & Syrek, C. J. (2026). Unfinished work tasks and work-related thoughts during off-job time: meta-analysis of the Zeigarnik effect in a work-recovery context. Anxiety, Stress & Coping, 39(4), 385–407.
In 2014 ontdekten onderzoekers dat we onderschatten hoeveel behoefte onbekenden hebben aan contact. Twaalf jaar later hebben we altijd een makkelijke uitweg in onze broekzak. Wat doet dat met gesprekken die misschien hadden kunnen ontstaan?
We zien elkaar minder vaak fysiek en hebben steeds meer contact op afstand. Tegelijkertijd zeggen minder mensen dat ze zich nooit eenzaam voelen. Wat vertellen nieuwe OECD-cijfers over hoe onze menselijke verbinding verandert?
